“Corrigeren en leren via schaamte werkt averechts”

Ik kan met herinneren dat we een keer in de stad pizza zaten te eten en dat er ineens iemand die de Whole30 bij me had gedaan vanuit het niets opdook en riep:

“GESNAPT!”

Dat is een manier om schaamte in te zetten, want ik denk dat die persoon dacht dat ik me een hoedje zou schrikken omdat ik een stuk pizza in mijn handen had. Dat ik mezelf een waardeloze voedingscoach zou vinden, ofzo. Dat is gelukkig niet zo: ik eet in mijn Food Freedom al het eten wat ik kies… (en het leerde mij vooral dat ik meer aandacht daaraan moest besteden in de Whole30 coaching als die boodschap niet was blijven hangen bij haar).
Anyway: zelf als het ‘gewerkt’ zou hebben en ik me zou hebben geschaamd omdat ik pizza zat te eten, zou het averechts gewerkt hebben als het aankomt op motivatie. Schaamtegevoel vertelt me namelijk dat ik niet goed genoeg ben (en omdat ik het BEN, zal er nooit iets veranderen).
En toch, gebruiken we gevoelens van schaamte om onszelf en anderen te motiveren. Zelfs ouders zetten het (vaak onbedoeld) in tegen hun kinderen: “Mama is niet boos, Mama is teleurgesteld”.
In het blog deze week het eerste deel van een samenvatting van een presentatie van Professor Brené Brown. Zij is gespecialiseerd in schaamte en schuldgevoelens… en naast wetenschapper ook ervaringsdeskundige.
Haar Unlocking Us podcast van deze week was zo inspirerend, dat dit blog daar een samenvatting van is.

Even ter introductie: in mijn wereld is Brené Brown net zo bekend als bijvoorbeeld Madonna of Oprah. Maar inmiddels weet ik: dat is niet voor iedereen waar. Brené Brown is een onderzoeksprofessor uit Texas en haar studiegebieden zijn zaken als schaamte, schuldgevoel, kwetsbaarheid, moed en het verschil tussen erbij horen en ergens thuis horen.
Geen vrolijke thema’s, maar wel iets waar bijna iedereen (vaak in stilte) mee worstelt.
Ze heeft inmiddels 6 boeken geschreven die ik allemaal van kaft tot kaft verslonden heb, omdat er zo veel waardevolle informatie in staat over hoe menselijke gevoelens werken. En wat fijn is: ze is zelf iemand die heel onhandig is en heel veel fouten maakt op haar eigen vakgebied. Waar veel experts je bekogelen met boekenwijsheid en het perfecte voorbeeld van hoe het moet, heeft Brené Brown altijd wel een verhaal over hoe het dus niet moet met zichzelf in de hoofdrol.

Lekker menselijke professor

Behalve dat ze dus een lekker menselijke professor is in onderwerpen waar je misschien liever niet over nadenkt… is ze wel echt een wetenschapper, die werkt met details en in haar geval heel vaak definities. Je moet eerst duidelijk weten waar je het over hebt, voordat je het in kaart kan brengen en oplossingen kunt bedenken. Daarom beginnen we met een soort ontleding van wat schaamte is, Shame 101:

  1. Schaamte is de angst om afgezonderd te worden, uit de groep verstoten te worden. Niet thuis te horen bij de mensen waarvan het voor jou super belangrijk is dat ze je accepteren (zoals je bent).
    Mensen functioneren van nature in groepen. Het is een basisbehoefte van een mens om fysiek, emotioneel, mentaal, cognitief (en spiritueel) in verbinding te staan met anderen, lief te hebben en ons thuis te voelen in een groep. Dat geeft betekenis en waarde aan ons leven.
  2. Iedereen heeft gevoelens van schaamte. Het is een universeel gevoel en een van de primitiefste emoties die een mens ervaart (mits je in staat bent tot empathie en menselijke verbinding). Angst om uit de groep verstoten te worden is een ontzettend krachtige emotie, juist omdat het een basisbehoefte van de mens is.
  3. Schaamte is het gevoel dat je iets gedaan hebt waardoor je de ander(en) je zullen verstoten. Of juist iets niet gedaan hebt: je hebt niet voldaan aan een ideaal of je hebt een doel niet gehaald…
    En nu: nu voel je je waardeloos.
    Letterlijk: je voelt je alsof je het niet waard bent om van te houden, om in de groep te horen. Vooral bij kinderen kan dan de overtuiging erin sluipen dat ‘niemand kan van mij houden zoals ik ben’.
  4. Niemand wil erover praten (dus als je dit leest, fijn dat je er nog bent).
    Veel mensen reageren al op het woord ‘schaamte’ of een verhaal waar iemand iets schaamtevols vertelt met een ongemakkelijke, lichamelijke reactie.
  5. Hoe minder je praat over gevoelens van schaamte of schaamtevolle dingen die je hebt ervaren… hoe meer schaamte je ervaart. Kortom: je kop houden over dat je iets fout(s) hebt gedaan waar je je voor schaamt, zorgt ervoor dat je je er erger voor gaat schamen. Op die manier krijgen schaamtegevoelens controle over je leven. Bijvoorbeeld omdat je mensen niet meer onder ogen durft te komen.
    Schaamte haat het als je erover praat, omdat dat de remedie is: wanneer je er oprecht over bent en je ervaring deelt (en de ander reageert met begrip en empathie)… dan verdwijnt de schaamte.

Uit al het onderzoek wat Brené Brown de afgelopen 15 jaar gedaan heeft, komt dan deze definitie:

Schaamte is het intens pijnlijke gevoel (of ervaring) dat je niet goed genoeg bent en het daarom niet waard bent om van te houden, bij de groep te horen of in verbinding te staan met anderen.

Brené Brown

Gevoelens van schaamte doen zich voor op alle bekende plekken waar mensen in de knoop raken met zichzelf en anderen: hoe je eruit ziet, geld, werk, ouderschap, familie, gezondheid (zowel lichamelijk als geestelijk), wat je eet, verslaving, seks, ouder worden, religie… enzovoort.

Compleet andere uitwerking

Gevoelens van schaamte horen bij de groep van ‘zelfbewuste emoties’. Waarbij je je hyperbewust bent van jezelf. Net zoals bij schuldgevoel, in verlegenheid gebracht worden en vernederd worden. Die woorden lijken op elkaar en worden vaak door elkaar heen gebruikt… maar ze hebben intern, in jezelf, een compleet andere uitwerking.
‘Schaamte’ en ‘schuldgevoel’ worden vaak als synoniem gebruikt, maar de eerste stopt groei terwijl de tweede het kan stimuleren.
‘In verlegenheid gebracht worden’ en ‘vernederd worden’ zien we ook vaak als hetzelfde, maar zijn heel verschillend. Bijvoorbeeld in het motiveren van jezelf om te leren en te corrigeren.

Het draait om zelfspraak

Het verschil in hoe je deze emoties beleefd, komt neer op hoe je tegen jezelf praat als je een van deze emoties beleefd. Zelfspraak dus.
Laten we beginnen bij schaamte en schuld.
Wanneer je je schaamt, zeg je eigenlijk tegen jezelf iets als: Ik ben niet goed genoeg. (of ‘wat ben ik toch een loser’, of iets van die strekking)
Wanneer je je schuldig voelt, zeg je tegen jezelf: Dat heb ik niet goed (genoeg) gedaan.
Schaamte gaat over wie je bent, schuldgevoel gaat over wat je doet.
Het verschil is: wie je bent kan je niet veranderen, wat je doet kan je wel veranderen. Schaamte zorgt ervoor dat groei stopt. Schuldgevoel zorgt ervoor dat je gaat kijken hoe het beter kan.
En dat, maakt alle verschil in de hele wereld.

Mijn Duitse proefwerk

Toch wordt schaamte vaak gebruikt door mensen om andere mensen te ‘motiveren’ om ergens beter in te worden of als manier om mensen iets te leren. Daarover een persoonlijk verhaal (in de podcast vertelt Brene Brown een soortgelijk verhaal):
Ik werd na de brugklas MAVO/HAVO gepromoveerd naar 2VWO. Ineens moest ik naar het hoofdgebouw van mijn school, waar ik niemand kende en dat was stressvol voor me. Ook kreeg ik extra vakken, waaronder Duits. Mijn leraar, de oude meneer Van Vught, vond ik doodeng… en dat bleek terecht. Tijdens mijn eerste proefwerk had ik een complete black out en dat kon twee dingen betekenen: het resultaat zou fantastisch zijn of desastreus.
Toen Van Vught de proefwerken terug gaf, deelde hij ze uit vanaf het laagste cijfer naar steeds hogere cijfers. Er waren al 9,5’s teruggegeven en ik had de mijne nog niet. Ik kreeg mijn proefwerk terug en er stond een 10 boven. Een TIEN!
Ik was zo flabbergasted dat ik niet eens alle rode strepen eronder zag staan. Toen landde zijn pen met een klap tussen de 1 en de 0 op mijn proefwerk en zette hij een dikke komma. Ik had dus een 1… en Van Vught vertelde aan de klas dat hij nog nooit zo’n stomme leerling had gehad.
Schaamte. Als onderwijs instrument.
Ik bleef zitten, met een 3 voor Duits en dat was een geflatteerd cijfer… er had ook een 1 kunnen staan. Ik had van de weeromstuit ook onvoldoendes voor andere vakken waar ik normaal goed op scoorde: zijn woorden dat ik een stomme leerling ben, miste inderdaad hun uitwerking niet.
Ik ben (mede daardoor) ook ‘bevattelijk voor schaamte’… en dat heeft ook gevolgen.

Ben jij bevattelijk voor schaamte of schuldgevoelens

Als laatste in het blog van deze week (de rest komt in het blog van volgende week), is hoe bevattelijkheid voor de ene of andere emotie een hele verschillende uitwerking heeft.
Bevattelijkheid voor schaamte heeft een duidelijke correlatie met verslavingsgevoeligheid, depressies, gewelddadigheid, pesten, eetstoornissen… en vaak is het moeilijk te zeggen wat de kip en wat het ei is: lukt het niet om te veranderen omdat je je schaamt, of schaam je je omdat het niet lukt om te veranderen.
Bevattelijkheid voor schuldgevoel, dus de focus op je gedrag en niet jezelf als de oorzaak… heeft als uitwerking dat je juist NIET verslavingsgevoeligheid bent, weinig kans hebt op depressies, kleine kans dat je je toevlucht zoekt tot gewelddadigheid of pesten, dat je minder bevattelijk bent voor eetstoornissen…
Als jouw gedachtegang is: Ik ben een goed persoon die een hele slechte keuze heeft gemaakt… dan sta je open om te onderzoeken hoe je het de volgende keer beter kan doen.

Focus op gedrag

Wanneer je jezelf of iemand anders dus wil helpen met leren en corrigeren… focus dan op het gedrag, niet op wie die persoon IS. En dat geldt dubbel voor ouders en onderwijzers. Zeg bijvoorbeeld tegen een kind wat een leugentje vertelt, niet dat hij/zij een leugenaar IS. Maar benadruk dat hij/zij een leugen vertelt en dat dat gedrag niet getolereerd wordt. Dat scheelt later een boel therapie.

Luister de hele podcast ‘Unlocking us’ (in het Engels)

Kijk Brené Browns Netflix special

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.